حسن فراهانى
68
روزشمار تاريخ معاصر ايران ( فارسى )
سپهدار تنكابنى به رشت ، معز السلطان و ساير مجاهدان ، « آقا بالا خان » حاكم خودكامهء رشت را كشته و شهر را تصرف كردند . از آن پس سالار فاتح و « يفرم خان ارمنى » به همراه نيروهاى سپهدار تنكابنى جنگهاى زيادى تا فتح تهران آغاز مىكنند . در نخستين جنگ معروف به « يوزباشى » يفرم خان و سالار فاتح ، پسر « غياث نظام قوتى » از خوانين منطقه را كه بر ضد مشروطه در تدارك جنگ بود شكست دادند . در جنگ نيكويه ( قريهاى در يك فرسخى راه شوسه همدان ) نيز پيروز شدند . پس از اين واقعه قزوين فتح گرديد . صبح روز 27 جمادى الثانى 1327 ق ، كميسيون عالى تشكيل يافت و نمايندگان احضار شدند و سپهدار ملقب به سپهسالار گرديد و سردار مفخم و سردار اسعد آشتى كردند . مقاولهنامهاى با شاه و سفارتين تنظيم شد و شاه از سلطنت خلع و پسرش احمد ميرزا به سلطنت رسيد و عضد الملك به نيابت سلطنت برقرار گرديد و ميرزا على خان ديو سالار به پاس خدماتش در فتح تهران لقب سالار فاتح گرفت . پس از فتح تهران يفرم خان ارمنى كه جزو مجاهدين گيلان بود ، رئيس نظميه شد و سالار فاتح به معاونت نظميه برگزيده شد . تا زمان كشته شدن يفرم خان سالار فاتح به معاونت نظميه را بر عهده داشت و از آن پس مدتى كوتاه رياست نظميه به عهدهاش بود . سرانجام از مقام خود بر كنار و به موطن خويش مازندران بازگشت . در دوره دوم رئيس الوزرايى وثوق الدوله ، در 29 شوال 1336 ق ، دولت قوايى براى قلع و قمع مجاهدان جنگل از راه قزوين و منجيل گسيل كرد ، عدهاى هم به سوى كجور جهت سركوبى آزاديخواهان آن ديار روان شدند . در اين زمان سالار فاتح به تهران آمده و متعهدش كردند كه بىاجازه دولت به « كجور » بازنگردد . در كودتاى سال 1299 ش ، نيز سالار فاتح مدتى زندانى بود . پس از خودكشى سپهسالار ، املاكش مىبايست به جاى قرضهاى وى به نفع بانك ايران ضبط مىشد و اين در واقع مقدمهاى براى فروش اجبارى املاك كجور بود . در همين ايام سالار فاتح جهت سركشى به املاك به كجور رفته كه « چراغعلى خان امير اكرم مازندرانى » او را در سارى زندانى كرد . به هرروى حاكم مازندران از او باجخواهى كرد ، اما سالار فاتح مقاومت كرده و پس از مدتى آزاد شد . در دورهء پهلوى بيش از پنج بار زندانى شد و آخرين بار هم به ده سال حبس محكوم گرديد . سال 1315 ش ، سالار فاتح را به قريه « خاچين » در شش فرسنگى زنجان تبعيد كردند . پس از رخدادهاى شهريور 1320 ش ، وى از « خاچين » به تهران آمد و بقيه عمرش را زمانى در تهران و گاهى در زنجان به كشاورزى گذراند تا اينكه در 23 آبان 1326 ش ، در سن 86 سالگى درگذشت . ( يادداشتهاى تاريخى راجع به فتح تهران و اردوى برق ، ص 2 ؛ يادداشتهاى سپهسالار تنكابنى ، ص 96 ؛ روزشمار تاريخ ايران ، ج 1 ، ص 364 ؛ سردار جنگل ، ص 467 ) .
--> ( 4 ) . مراسله رياست وزرا به حكمران نظامى تهران ، 4 / 1 / 1300 ، اسناد ملى ايران ، شم ت 293001479 ؛ پيرو دستور سيد ضياء الدين طباطبايى به كاظم خان سياح مبنى بر آزادى سالار فاتح ، حكومتنظامى تهران در تاريخ 6 / 1 / 1300 به اداره نظميه دستور داد سالار فاتح را آزاد نمايد . ( اسناد كابينه كودتا ، ص 76 ) . ( 5 ) . گنجينه اسناد ، بهار و تابستان 1371 ، ص 40 .